Przeszłość ukryta pod warstwami ziemi i zapomnienia staje się przedmiotem szczególnej uwagi badaczy oraz młodego pokolenia. To, co przez lata niszczało w ciszy, teraz odzyskuje należne mu miejsce w świadomości mieszkańców, łącząc tragiczne losy dawnych sąsiadów z dzisiejszą troską o wspólne dziedzictwo kulturowe regionu.

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"2015"}

W Zespole Szkół nr 1 w Żychlinie odbyło się spotkanie poświęcone przedwojennej historii miejscowego cmentarza żydowskiego. Wydarzenie zorganizowano w ramach projektu „Jesteśmy stąd!”, którego partnerem jest Stowarzyszenie Potomków Żydów Polski Centralnej (ADJCP). Podczas prelekcji uczniowie poznali dzieje nekropolii przy ul. Łukasińskiego, która powstała prawdopodobnie w połowie XVIII wieku i na przestrzeni stuleci stała się miejscem spoczynku tysięcy mieszkańców.

Historia cmentarza to nie tylko zapis pochówków, ale i trudnych zmagań o teren. Na początku lat 20. XX wieku, z powodu braku miejsc, konieczne było wywłaszczenie sąsiednich działek, co zatwierdził sam Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. Najtragiczniejszy rozdział przyniósł rok 1942, kiedy Niemcy rozstrzelali tu 181 osób, a nagrobki wykorzystali jako materiał budowlany. Powojenne straty były ogromne – zniszczono ponad 1000 macew i całe ogrodzenie.

Dzięki staraniom Mosze Zyslendera w 1989 roku teren ogrodzono i wzniesiono lapidaria. Choć po wojnie cmentarz niszczał, dziś, dzięki zaangażowaniu Ocalałych i ich potomków, odzyskuje on godny wygląd. Na terenie nekropolii prowadzono m.in. specjalistyczne badania georadarem, aby odnaleźć zbiorowe mogiły. Ważnym symbolem pamięci był ohel Samuela Abby, który po zniszczeniu przez wandali w 2021 roku został odnowiony dwa lata później.

Projekt, wspierany przez Forum Dialogu oraz Muzeum Kulmhof, ma na celu nie tylko edukację, ale i realne działanie. Potomkowie żydowskiej społeczności regularnie odwiedzają Żychlin, by porządkować teren nekropolii. Kolejna taka akcja zaplanowana jest w dniach 25–29 maja 2026 roku. Organizatorzy z Fundacji „Przyjaciele i Rodziny Żydowskie Miasta Kutna” zapraszają wolontariuszy z regionu do włączenia się w te prace.